“Ben sana küstüm!”
“Artık seninle konuşmuyorum.”
“Böyle davranırsan ben de seninle konuşmam.”
Çocuğunuzla yaşadığınız bir tartışmanın ardından bu cümlelerden birini hiç kurdunuz mu? Belki öfkelendiniz, belki kırıldınız, belki de davranışının yanlış olduğunu anlamasını istediniz. Bazen de ne söyleyeceğinizi bilemediğiniz için sessiz kalmayı tercih ettiniz.
Anne baba olmak, her zaman sakin kalabilmek ya da her durumda nasıl davranacağımızı bilmek anlamına gelmez. Çocuklarımızla anlaşamadığımız, öfkelendiğimiz ve kendimizi ifade etmekte zorlandığımız zamanlar olabilir. Biz yetişkinlerin de duygularımızı anlamaya ve sakinleşmek için zamana ihtiyacımız vardır.
Ancak burada önemli bir ayrım var: Bir davranışa kızmak başka, o davranış nedeniyle çocukla kurduğumuz duygusal yakınlığı geri çekmek başkadır.
Ebeveynin çocuğuna küsmesi, yetişkin için kırgınlığını ifade etmenin bir yolu gibi görünebilir. Oysa çocuk, bu sessizliğin ardındaki duyguyu yetişkin gibi yorumlayamayabilir. Anne babasının kendisiyle konuşmaması, ondan uzaklaşması veya ilgisini geri çekmesi çocukta farklı anlamlar oluşturabilir.
Çocuk, Ebeveyninin Sessizliğini Nasıl Anlamlandırır?
Çocuk için ebeveyn, birlikte yaşadığı bir yetişkinden çok daha fazlasıdır. Kendini güvende hissettiği, duygularını anlamlandırmaya çalışırken yanında olmasını beklediği temel kişilerden biridir.
Örneğin oyuncaklarını toplamadığı için annesinin kendisiyle konuşmadığını gören küçük bir çocuk, annesinin neden böyle davrandığını anlamakta zorlanabilir. Yeniden oyun oynamak, bir şey anlatmak veya annesine yaklaşmak isteyebilir. Ancak annesi iletişimi sürdürmediğinde ne yapacağını bilemeyebilir.
Çocuk, “Annem davranışıma kızdı.” diye düşünebileceği gibi, “Annem artık benimle konuşmak istemiyor.” ya da “Onu yeniden mutlu etmeliyim.” şeklinde de düşünebilir.
Bu noktada önemli bir ayrım vardır: “Yaptığım davranış annemi üzdü.” düşüncesi ile “Ben annemi üzen bir çocuğum.” düşüncesi aynı değildir. İlkinde çocuk, davranışının karşı tarafta yarattığı etkiyi fark edebilir. İkincisinde ise yaşanan olumsuzluğu kendi kişiliğiyle ilişkilendirebilir. Çocuğun davranışını değerlendirmekle kendisini bir bütün olarak olumsuz değerlendirmesi arasındaki farkı gözetmek bu nedenle önemlidir.
Bu deneyim her çocukta aynı şekilde yaşanmaz. Çocuğun yaşı, mizacı ve ebeveyniyle kurduğu ilişkinin özellikleri bu anlamlandırmayı etkiler. Özellikle küçük çocuklar, ebeveynlerinin duygularının nedenlerini yetişkinler kadar kolay ayırt edemeyebilir. Bu nedenle yaşanan sessizliği kendi davranışlarıyla açıklamaya çalışabilirler.
Çocuk zamanla ebeveyninin yeniden yakınlaşması için özür dilemesi, itiraz etmemesi veya kendi isteğinden vazgeçmesi gerektiğini düşünebilir. Bazı çocuklar ise ebeveynlerinin kırgınlığı karşısında kendi öfkelerini ve üzüntülerini ifade etmekten çekinebilir.
Burada üzerinde durulması gereken, çocuğun yalnızca o an ne hissettiği değil, yaşadığı deneyimden kendisi ve ilişkileri hakkında nasıl bir anlam çıkardığıdır.
Çocuğun İhtiyacı: Duygularına İlişkide Yer Bulabilmek
Çocukların öfkelenmeye, ağlamaya, itiraz etmeye ve hayal kırıklığı yaşamaya hakları vardır. Bunlar gelişimlerinin doğal parçalarıdır. Ebeveynin görevi bu duyguları her zaman ortadan kaldırmak değil, çocuğun yaşadığı duyguyu fark etmesine ve anlamlandırmasına eşlik edebilmektir.
Örneğin istediği oyuncağı alamadığı için öfkelenen bir çocuğa, “Çok istediğin bir şeydi, alamayınca kızdın. Ama bu oyuncağı bugün alamayacağız.” diyebiliriz.
Bu yaklaşım, çocuğun duygusunu kabul ederken ebeveynin kararını da korumasını sağlar. Çocuğun her isteğini karşılamak veya her davranışını onaylamak gerekmez. Önemli olan, sınır koyarken iletişimi kesmemektir.
Bu noktada Bion’un kapsama kavramı, ebeveyn-çocuk ilişkisini anlamak açısından önemli bir çerçeve sunar. Bion’a göre çocuk, henüz kendi başına anlamlandıramadığı yoğun duygularını bakım verenle kurduğu ilişki içerisinde düzenlemeyi öğrenir. Bakım verenin çocuğun duygusunu fark etmesi, ona dayanabilmesi ve anlaşılır hâle getirmesine yardımcı olması bu sürecin önemli bir parçasıdır (Bion, 1962).
Çocuk yoğun bir öfke yaşadığında ebeveynin bu duyguyu hemen ortadan kaldırması gerekmez. Öncelikle çocuğun yaşadığı duyguyu fark etmesi, ona eşlik etmesi ve yaşananı anlaşılır hâle getirmesine yardımcı olması önemlidir.
Ebeveyn küsmeyi tercih ettiğinde ise çocuğun duygusuyla karşılaşmak yerine kendisi de ilişkiden uzaklaşmış olur. Oysa çocuğun ihtiyacı, anlaşmazlık yaşandığında da ilişki içinde kalabildiğini deneyimlemektir.
Küsmek Yerine Ne Söyleyebiliriz?
Bazen öfkelendiğimizde hemen konuşmak istemeyebiliriz. Sakinleşmek ve düşüncelerimizi toparlamak için zamana ihtiyaç duyabiliriz. Bu oldukça anlaşılırdır. Ancak çocuğun bu sessizliği bir ceza veya sevgiden uzaklaşma olarak algılamaması için ne yaşadığımızı açıklamak önemlidir.
Örneğin:
- “Şu an öfkeliyim. Biraz sakinleşmeye ihtiyacım var. Sonra seninle yeniden konuşacağız.”
- “İstediğin şeyin olmamasına kızdığını görüyorum. Ama kararım değişmeyecek.”
- “Birbirimize kızabiliriz. Ben yine de seni dinlemek istiyorum.”
Bu cümleler ebeveynin kendi duygusunu yok saymasını gerektirmez. Aksine, kendi duygusunu ifade ederken çocukla kurduğu ilişkiyi sürdürmesine yardımcı olur.
Çocuğuma Küstüm, Şimdi Ne Yapmalıyım?
Bazen istemediğimiz hâlde çocuğumuza küsebilir, onunla konuşmayı bırakabilir veya kırgınlığımızı sessizliğimizle gösterebiliriz. Böyle bir durumda kendimizi suçlamak yerine yaşananı fark etmek ve ilişkiyi yeniden kurmak için adım atabiliriz.
Winnicott’ın “yeterince iyi anne” kavramı, bakım verenin kusursuz olmasını değil, çocuğun ihtiyaçlarına gelişim dönemine uygun ve yeterli ölçüde yanıt verebilmesini anlatır. Bu yaklaşım, ebeveynliğin her zaman doğru tepkiyi vermekten ibaret olmadığını, çocuğun ihtiyaçlarına duyarlı kalabilmenin önemini hatırlatır (Winnicott, 1965).
Bu anlayıştan hareketle, zorlandığımız bir karşılaşmanın ardından kendi davranışımızı fark edip çocuğumuzla yeniden iletişim kurabiliriz.
Örneğin şöyle söyleyebiliriz:
“Az önce sana küstüm ve seninle konuşmadım. Aslında yaptığın davranışa çok kızmıştım. Ama bunu sana anlatmak yerine konuşmayı bıraktım. Bunun doğru bir yol olmadığını düşünüyorum. Sana kızmış olsam da seninle konuşmaya devam edebilirim.”
Bu konuşmada önemli olan, çocuğun yaşananlardan kendisini sorumlu tutmasını engellemek ve ebeveyn olarak kendi davranışımızın sorumluluğunu alabilmektir.
Çocuğumuz bu konuşmaya hemen karşılık vermeyebilir. Kırgınlığını sürdürmesi veya bir süre mesafeli kalması da mümkündür. İlişkiyi yeniden kurmak, çocuğun hemen eski hâline dönmesini beklemek değildir. Ona duygularını ifade edebilmesi için alan tanımak ve iletişime açık kalmaktır.
Çocuk İçin Önemli Olan, Anlaşmazlıklardan Sonra Yeniden Yakınlaşabilmektir
Çocuklarımızla her zaman anlaşamayabiliriz. Onların her isteğini karşılayamayabilir, bazı davranışlarına kızabilir ve zaman zaman ne yapacağımızı bilemeyebiliriz. Bunlar ebeveynliğin içinde yaşanabilen deneyimlerdir.
Çocukların güven duyduğu bir ilişkide yalnızca mutlu ve uyumlu oldukları zamanlara değil; kızgınlıklarına, üzüntülerine, itirazlarına ve hayal kırıklıklarına da yer vardır.
Ebeveynlikte her karşılaşmayı istediğimiz gibi yönetemeyebiliriz. Bazen kendi duygularımızın yoğunluğu, çocuğumuzun yaşadığı durumu anlamamızı güçleştirebilir. Ancak sonrasında durup ne yaşandığına bakabilmek ve yeniden iletişim kurabilmek ilişkinin gelişimi açısından değerlidir.
Belki de çocuğumuza vermek istediğimiz mesaj şudur:
“Sana kızabilirim, yaptığın bir davranışı kabul etmeyebilirim. Ama bunları konuşabiliriz. Birbirimize kızdığımızda da aramızdaki ilişkiyi sürdürebiliriz.”
Psikolojik Danışman / Aile Danışmanı
Sümeyye Nur Türkoğlu
Kaynakça
- Bion, W. R. (1962). Learning from Experience. London: Heinemann.
- Winnicott, D. W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment: Studies in the Theory of Emotional Development. London: The Hogarth Press.
